Edward Wojtaszek zdecydował się na wystawienie rzadko grywanego na naszych scenach Marivaux po otrzymaniu doskonałego, uwspółcześnionego i charakternego tłumaczenia od Jerzego Radziwiłowicza. Najpierw zrealizował oddzielne spektakle w Teatrze Polskiego Radia, by w końcu poważyć się na ich sceniczny mariaż. I nawet jeśli uważam, że obecność obu jest tylko pretekstem do inscenizacji „Próby”, to jednak na ich współistnienie trzeba mieć pomysł. A pomysł to iście przewrotny połączyć sztuki o tak skrajnie różnym charakterze, choć kiedy przyjrzymy się im bliżej znajdziemy więcej podobieństw, niż można by sądzić. Bo przecież poza autorem i tłumaczem, także niektórzy bohaterowie współdzielą imiona czy nazwiska. Obie powiastki dzieją się też na prowincji, do której z wielkopaństwem dociera zamożny paryski świat i zakłóca sielski spokój. Marivaux w myśl XVIII-wiecznej zadumy nad konstrukcją człowieka przygląda się w nich dogłębnie ludzkiej naturze, psychice, a nade wszystko manipulacji drugim człowiekiem zestawionej z romantycznymi uniesieniami i sztuką uwodzenia. Pod przykrywką zabawy, śmiechu i wydawałoby się niewinnych żartów odsłania pokłady bezlitosnego okrucieństwa, pychy i swobodnego igrania z ludzkimi uczuciami. Nad galanterią dialogów, lepkimi od miodu pochlebstwami i delikatną ironią pobrzękuje zaś mieszek monet – pieniądz, który rządzi człowiekiem, kieruje jego losem i sprowadza na manowce. 

   Reżyser, trochę zgodnie z finałem każdej jednoaktówki, postawił jednak na światło i mrok, na zróżnicowanie obu tekstów nie tylko w warstwie wizualnej, ale właściwie każdej innej. Muzykę pierwszej części zdominował radosny dźwięk klawesynu, drugiej – pobrzmiewające w tle basowe, groźne pomrukiwanie. Pierwszą odsłonę potraktowano jako zabawę XVIII-wiecznym teatrem, aktorzy grając bez mikroportów dają się porwać ekspresyjnej formie i stylowi marivaudage, z jego dynamicznymi dialogami, wartką, przeplataną intrygami akcją, finezyjnym językiem i słownymi gierkami. Mamy tu dodatkowo zaszytą warstwowo opowieść o teatrze, o postrzeganiu w nim prawdy i fałszu oraz cienkiej między nimi granicy. Krzysztof Kwiatkowski jako panicz Erast fircykowato podskakuje na scenie niesiony szczęściem i miłością, złotousty Paweł Krucz w roli samozwańczego reżysera Merlina dopieszcza słodyczą komplementy, a wytworne damy Marty Kurzak i Anny Cieślak zaśmiewają się do rozpuku z własnych filuternych „żarcików”. Bawi przecudny „gamoń w malinach” Jakuba Kordasa, robiąca maślane oczy i tupiąca sabotami Colette Doroty Bzdyli oraz ciskająca gromy zazdrości Lizetka Katarzyny Lis. W sieci miłosnych intryg, arystokratycznej niby-rozrywki i wzajemnych nieporozumień dochodzi do coraz większego zamieszania, w którym wzajemne przykrości sięgają zenitu, ale rozładowane są ostatecznie pojawieniem się notariusza w osobie Adama Biedrzyckiego. Miłość, mimo chwilowych kłopotów, zwycięża, a niesmaczny żart, nawet jeśli gdzieś tam zostawił rysę, kończy się szczęśliwie wśród pustych, niezbyt szczerych, a może nawet wymuszonych śmiechów całego towarzystwa. 

   W „Próbie” nie jest nam już do śmiechu, choć paradoksalnie jego rzadkie salwy były jakby głośniejsze, zwłaszcza gdy Błażej Jakuba Kordasa miota się w uczuciach między coraz to większymi sumami pieniędzy. Mrocznym charakterem zostaje tym razem ten, który przed przerwą zanosił się łzami rozpaczy. Zadurzony Krzysztof Kwiatkowski kreuje wyrachowaną i okrutną postać Lucidora, który w swym zadufaniu poddaje tytułowej próbie ukochaną Andżelikę. Człowieka jakby nieświadomego powagi własnych postępków, a może raczej wierzącego, że odpowiednio ciężka sakiewka jest w stanie uleczyć wszystkie rany. Irmina Liszkowska jako jego wybranka udowadnia, że nie ma racji, sugestywnie rozpadając się na kawałki, zdruzgotana, poniżona i zupełnie zagubiona. Odkochana. Nie ona jedna będzie tu ofiarą, bo Lucidor wraz z przekonanym o swej wyjątkowej atrakcyjności sługą Frontinem (Paweł Krucz) poddadzą manipulacji całe prowincjonalne otoczenie drwiąc w istocie z ich uczuć i bezradności. Ze zwieszonymi głowami, opuszczonymi ramionami, skąpani w czerwonym świetle swoją szansę na szczęście stracą i pokojówka Liza (Dorota Bzdyla), i Błażej, choć ten będzie się jeszcze łudził. Odnaleziona miłość gaśnie jak zdmuchnięty płomień świecy. Zostaje nic nie znaczący brzęczący mieszek. A Katarzyna Skarżanka w roli pani Argante staje się najsmutniejszą uradowaną matką, jaką widziałem.

   Czy poza zjawiskową inscenizacją i przejmującą grą aktorską XVIII-wieczne teksty Marivaux mają jakiekolwiek przełożenie na współczesność? W Teatrze Polskim okazuje się, że nadzwyczaj duże, bo dotykają niezmiennej natury człowieka, jego skłonności do manipulowania innymi, wykorzystywania posiadanej władzy i ciągłej pogoni za bogactwem. Drogi usłanej często nikczemnościami, nie liczącej się z innymi, prowadzącej po trupach do celu, którym zawsze jest chęć posiadania więcej. Dzisiaj w kosztowne miłosne uniesienia wpędza internetowy Brad Pitt, albo ślący maile książę z Nigerii. Żeruje na ludzkiej naiwności dzwoniący „wnuczek”, cwaniak odbierający mieszkanie starszej osobie za nieistniejącą opiekę, albo wciskający jej garnki za miliony monet. Sumienie odwieszone na kołku nie boli. Człowiek pozostaje człowiekiem. 

   A z drugiej strony „Aktorzy w dobrej wierze” i „Próba” pokazują jak krótka bywa droga od miłości do nienawiści, jak igranie z uczuciami i zazdrością obraca w niwecz porywy serca. I że nie wszystkie błędy da się naprawić, bez względu na grubość portfela. Warto pamiętać, warto zobaczyć i warto się z tym przespać.

   

Tekst Marek Zajdler, fot. Adam Burakowski/East News